Η καθυστέρηση στη διάγνωση δεν ταυτίζεται απαραίτητα με ένα μεμονωμένο ιατρικό λάθος. Η Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ) ορίζει ως καθυστερημένη μια διάγνωση όταν ο χρόνος που μεσολαβεί επιτρέπει στην πάθηση να επιμείνει ή να εξελιχθεί, περιορίζοντας δυνητικά το όφελος από την έγκαιρη θεραπευτική παρέμβαση.
Στην πράξη, η διάγνωση αποτελεί διαδικασία που εξελίσσεται στον χρόνο. Ο ασθενής μπορεί να περάσει από περισσότερους από έναν ιατρούς, διαφορετικές δομές και πολλαπλές εξετάσεις πριν διαμορφωθεί η πλήρης κλινική εικόνα. Αυτό ακριβώς καθιστά τις καθυστερήσεις δύσκολο να εντοπιστούν και ακόμη δυσκολότερο να αποδοθούν σε ένα συγκεκριμένο σημείο της πορείας.
Το πρόβλημα των μη ειδικών συμπτωμάτων
Κόπωση, απώλεια βάρους, άτυπο κοιλιακό άλγος, κεφαλαλγία ή ήπιες διαταραχές εργαστηριακών δεικτών μπορεί να σχετίζονται με δεκάδες διαφορετικές καταστάσεις. Η συχνότερη εξήγηση είναι συνήθως και η πιθανότερη, ωστόσο σε ένα μικρό ποσοστό ασθενών τα ίδια συμπτώματα αποτελούν την πρώτη εκδήλωση σοβαρότερης νόσου.
Πρόσφατη μελέτη στο BMJ Quality & Safety, σε 1.116 φακέλους ασθενών πρωτοβάθμιας φροντίδας με μη ειδικά συμπτώματα δυνητικά σχετιζόμενα με κακοήθεια, εντόπισε τουλάχιστον μία ανησυχία σχετικά με τη διαγνωστική ασφάλεια στο 32% των φακέλων. Μεταξύ των συχνότερων προβλημάτων ήταν η ανεπαρκής τεκμηρίωση της διαφορικής διάγνωσης, η ελλιπής συλλογή δεδομένων και η μη εξέταση εναλλακτικών διαγνώσεων.
Anchoring και premature closure
Η κλινική εμπειρία βασίζεται αναπόφευκτα σε ευρετικές στρατηγικές. Αυτές επιτρέπουν στον ιατρό να λαμβάνει γρήγορες και συχνά σωστές αποφάσεις, μπορούν όμως υπό συγκεκριμένες συνθήκες να οδηγήσουν σε γνωστικά σφάλματα.
Χαρακτηριστικό είναι το anchoring, όταν η αρχική διαγνωστική υπόθεση αποκτά δυσανάλογο βάρος, ακόμη και όταν εμφανίζονται νέα στοιχεία. Συναφές είναι το premature closure, δηλαδή η πρόωρη διακοπή της διαγνωστικής διερεύνησης μετά την εύρεση μιας φαινομενικά ικανοποιητικής εξήγησης. Η AHRQ επισημαίνει ότι γνωστικοί παράγοντες συνυπάρχουν συχνά με συστημικές αδυναμίες σε περιπτώσεις λανθασμένης ή καθυστερημένης διάγνωσης.
Ακόμη και ένα αρνητικό διαγνωστικό test μπορεί να λειτουργήσει ως «τελικό σημείο», ενώ η επιμονή ή η εξέλιξη των συμπτωμάτων θα έπρεπε να οδηγήσει σε επανεκτίμηση.
Όταν η φροντίδα κατακερματίζεται
Η σύγχρονη ιατρική είναι ολοένα περισσότερο πολυεπιστημονική, αλλά αυτό δημιουργεί και περισσότερα σημεία μετάβασης. Παραπομπές, αλλαγές θεράποντος ιατρού, μετακινήσεις μεταξύ πρωτοβάθμιας και νοσοκομειακής φροντίδας και αποτελέσματα εξετάσεων που δεν παρακολουθούνται συστηματικά μπορούν να διακόψουν τη συνέχεια της διαγνωστικής διαδικασίας. Η AHRQ χαρακτηρίζει τις μεταβάσεις φροντίδας ιδιαίτερα ευάλωτες σε διαγνωστικά σφάλματα.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο στις σπάνιες παθήσεις. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ο μέσος χρόνος από τα πρώτα συμπτώματα έως την ορθή διάγνωση μιας σπάνιας νόσου στην Ευρώπη υπολογίζεται περίπου στα 4,7 χρόνια.
Από τη «σωστή διάγνωση» στη διαγνωστική ασφάλεια
Η μείωση των καθυστερήσεων δεν προϋποθέτει απλώς περισσότερες εξετάσεις. Προϋποθέτει καλύτερη διαχείριση της αβεβαιότητας.
Η σαφής καταγραφή της διαφορικής διάγνωσης, η ενημέρωση του ασθενούς για τα συμπτώματα που απαιτούν επανεκτίμηση, η συστηματική παρακολούθηση εκκρεμών εξετάσεων και παραπομπών και η επανεξέταση μιας αρχικής διάγνωσης όταν η κλινική πορεία δεν είναι η αναμενόμενη αποτελούν βασικά εργαλεία για μια ασφαλή διάγνωση.
Ίσως η πιο κρίσιμη ερώτηση δεν είναι επομένως μόνο «ποια είναι η πιθανότερη διάγνωση σήμερα;», αλλά και «ποια διάγνωση δεν πρέπει να χαθεί εάν ο ασθενής δεν εξελιχθεί όπως αναμένουμε;». Σε ένα σύστημα όπου η διάγνωση συχνά διαμορφώνεται σε διαδοχικές επισκέψεις, αυτή η δεύτερη ερώτηση μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την πρώτη.
