Η τηλεϊατρική δεν αποτελεί πλέον μια λύση ανάγκης που εμφανίστηκε κατά την πανδημία. Έχει εξελιχθεί σε ένα σταθερό εργαλείο της ψηφιακής Υγείας, το οποίο μπορεί να διευκολύνει την πρόσβαση, το follow-up και τη συνέχεια της φροντίδας όταν η φυσική παρουσία του ασθενούς δεν είναι απαραίτητη.
Η αποτελεσματική τηλεϊατρική, όμως, απαιτεί πολύ περισσότερα από μια βιντεοκλήση.
Ο ιατρός χρειάζεται να αξιολογεί εάν το περιστατικό είναι κατάλληλο για εξ αποστάσεως διαχείριση, να εξασφαλίζει κατάλληλες συνθήκες ιδιωτικότητας, να επικοινωνεί αποτελεσματικά και κυρίως να γνωρίζει πότε τα όρια της τηλεϊατρικής επιβάλλουν εξέταση με φυσική παρουσία.
Το ζητούμενο δεν είναι να μεταφερθεί αυτούσιο το ιατρείο στην οθόνη. Είναι να αξιοποιηθεί η τηλεϊατρική εκεί όπου μπορεί να προσφέρει ασφαλή και πραγματική κλινική αξία.
Η τηλεϊατρική δεν είναι κατάλληλη για κάθε επίσκεψη
Η πρώτη ερώτηση δεν πρέπει να είναι εάν ο ασθενής μπορεί να συνδεθεί online.
Πρέπει να είναι:
«Μπορεί το συγκεκριμένο κλινικό ερώτημα να αντιμετωπιστεί με ασφάλεια εξ αποστάσεως;»
Η τηλεϊατρική μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε επιλεγμένες περιπτώσεις όπως:
- follow-up μετά από αλλαγή θεραπείας,
- συζήτηση αποτελεσμάτων εξετάσεων,
- παρακολούθηση ορισμένων χρόνιων νοσημάτων,
- συγκεκριμένες συμβουλευτικές και προληπτικές παρεμβάσεις,
- επανεκτίμηση ήδη γνωστού προβλήματος,
- ορισμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας,
- παρακολούθηση όπου η φυσική εξέταση δεν αναμένεται να μεταβάλει την αντιμετώπιση.
Ένα σημαντικό μέρος της Ιατρικής βασίζεται στη σωστή λήψη ιστορικού, στην παρατήρηση, στην κλινική σκέψη και στην επικοινωνία — στοιχεία που μπορούν σε αρκετές περιπτώσεις να αξιοποιηθούν αποτελεσματικά και εξ αποστάσεως.
Υπάρχουν όμως σαφή όρια.
Όταν απαιτείται φυσική εξέταση, αξιόπιστη μέτρηση ζωτικών σημείων, διαγνωστικός έλεγχος ή επείγουσα αξιολόγηση, η επίσκεψη με φυσική παρουσία παραμένει απαραίτητη.
1. Αξιολογήστε πρώτα εάν ο ασθενής είναι κατάλληλος για τηλεϊατρική
Η κλινική καταλληλότητα προηγείται της ευκολίας.
Πριν από μια εξ αποστάσεως επίσκεψη, ο ιατρός πρέπει να λαμβάνει υπόψη:
- τον λόγο της επικοινωνίας,
- τα συμπτώματα,
- την πιθανότητα να απαιτείται φυσική εξέταση,
- τη δυνατότητα λήψης απαραίτητων μετρήσεων,
- την εξοικείωση του ασθενούς με την τεχνολογία,
- πιθανές δυσκολίες επικοινωνίας ή προσβασιμότητας,
- τη δυνατότητα διατήρησης της ιδιωτικότητας.
Το γεγονός πως ένας ασθενής προτιμά τηλεϊατρική δεν σημαίνει πως κάθε περιστατικό μπορεί να αντιμετωπιστεί με αυτόν τον τρόπο.
Η τεχνολογία πρέπει να υποστηρίζει και όχι να παρακάμπτει την κλινική κρίση.
2. Προετοιμάστε την τεχνολογία πριν συνδεθεί ο ασθενής
Τα τεχνικά προβλήματα μπορούν να καταναλώσουν μεγάλο μέρος μιας επίσκεψης και να δημιουργήσουν γρήγορα αίσθημα ανασφάλειας στον ασθενή.
Πριν αρχίσει η συνεδρία, είναι χρήσιμο να ελέγχονται:
- η σύνδεση στο internet,
- η κάμερα,
- το μικρόφωνο,
- η τροφοδοσία της συσκευής,
- η πλατφόρμα τηλεϊατρικής,
- η ποιότητα του ήχου,
- ο φωτισμός,
- η πρόσβαση στον φάκελο και στις πληροφορίες που θα χρειαστούν.
Ειδοποιήσεις, email και άλλα προγράμματα που μπορούν να διακόψουν τη συνομιλία καλό είναι να έχουν απενεργοποιηθεί.
Να υπάρχει πάντα ένα εναλλακτικό σχέδιο
Ούτε ο ιατρός ούτε ο ασθενής πρέπει να προσπαθούν επί δέκα λεπτά να μαντέψουν τι θα γίνει εάν διακοπεί η σύνδεση.
Το ιατρείο μπορεί να έχει ένα απλό προκαθορισμένο πλάνο:
- νέα προσπάθεια σύνδεσης,
- τηλεφωνική επικοινωνία,
- τεχνική υποστήριξη,
- επαναπρογραμματισμό εάν η ποιότητα της σύνδεσης δεν επιτρέπει ασφαλή αξιολόγηση.
Απλές οδηγίες που αποστέλλονται πριν από το ραντεβού μπορούν να μειώσουν σημαντικά τα προβλήματα.
3. Δημιουργήστε επαγγελματικό και ιδιωτικό περιβάλλον
Η εικόνα του ιατρού στην οθόνη επηρεάζει την ποιότητα της επικοινωνίας.
Δεν απαιτείται κάποιο ιδιαίτερο studio. Χρειάζεται όμως ένας ήσυχος χώρος, χωρίς περιττές διακοπές και με επαρκή ιδιωτικότητα.
Η κάμερα είναι προτιμότερο να βρίσκεται περίπου στο ύψος των ματιών και ο φωτισμός να επιτρέπει στον ασθενή να βλέπει καθαρά το πρόσωπο του ιατρού.
Ο έντονος φωτισμός από πίσω πρέπει να αποφεύγεται, καθώς μπορεί να μετατρέψει το πρόσωπο σε σκοτεινή σιλουέτα.
Το περιβάλλον πρέπει να μεταδίδει το ίδιο μήνυμα με έναν φυσικό χώρο εξέτασης:
«Αυτή τη στιγμή η προσοχή μου είναι στον ασθενή.»
Η προστασία των δεδομένων δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια
Οι πληροφορίες υγείας παραμένουν ευαίσθητες είτε η επίσκεψη πραγματοποιείται μέσα στο ιατρείο είτε εξ αποστάσεως.
Ο WHO επισημαίνει πως η εφαρμογή τηλεϊατρικής χρειάζεται σαφείς μηχανισμούς για την προστασία της ιδιωτικότητας, τον έλεγχο πρόσβασης και την ασφαλή διαχείριση των δεδομένων.
Στην Ελλάδα, το Υπουργείο Υγείας αναφέρει ως βασικό νομικό πλαίσιο για την τηλεϊατρική το άρθρο 66 του Ν. 3984/2011, σύμφωνα με το οποίο οι υπηρεσίες παρέχονται υπό την ευθύνη του θεράποντος ιατρού, με προβλέψεις σχετικά με τη συναίνεση και την προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Ο ιατρός πρέπει επομένως να γνωρίζει το εκάστοτε ισχύον πλαίσιο και να χρησιμοποιεί κατάλληλα εργαλεία και διαδικασίες για την παροχή της υπηρεσίας.
4. Επιβεβαιώστε ποιος βρίσκεται στη συνεδρία
Η φυσική επίσκεψη προσφέρει πληροφορίες που στην τηλεϊατρική δεν είναι πάντα αυτονόητες.
Στην αρχή της επικοινωνίας είναι χρήσιμο να επιβεβαιώνεται:
- η ταυτότητα του ασθενούς,
- το σημείο από το οποίο συνδέεται,
- εάν υπάρχει άλλο άτομο στον χώρο,
- εάν αισθάνεται άνετα να συζητήσει προσωπικές πληροφορίες.
Εάν κάποιος τρίτος βρίσκεται μαζί του, πρέπει να είναι σαφές ποιος είναι και, όπου απαιτείται, πως ο ασθενής συμφωνεί με την παρουσία του.
Στην περίπτωση παιδιών και εφήβων, η συμμετοχή γονέα ή κηδεμόνα πρέπει να προσαρμόζεται στην ηλικία, στο κλινικό ζήτημα και στο ισχύον επαγγελματικό και νομικό πλαίσιο.
Εξηγήστε από την αρχή τα όρια της εξ αποστάσεως εξέτασης
Είναι χρήσιμο ο ασθενής να γνωρίζει πως μια τηλεσυνεδρία μπορεί να οδηγήσει τελικά στην ανάγκη φυσικής εξέτασης.
Μια απλή διατύπωση είναι:
«Υπάρχουν αρκετά πράγματα που μπορούμε να αξιολογήσουμε σήμερα εξ αποστάσεως. Αν όμως χρειαστεί φυσική εξέταση, θα σας εξηγήσω τι πρέπει να κάνουμε στη συνέχεια.»
Έτσι δεν δημιουργείται η λανθασμένη προσδοκία πως επειδή ξεκίνησε μια τηλεσυνεδρία, ολόκληρο το περιστατικό πρέπει υποχρεωτικά να ολοκληρωθεί online.
5. Δώστε ακόμη μεγαλύτερη προσοχή στην επικοινωνία
Μέσα από μια οθόνη χάνονται ορισμένα από τα μη λεκτικά στοιχεία μιας φυσικής συνάντησης.
Γι’ αυτό η επικοινωνία πρέπει να γίνεται πιο συνειδητά.
Είναι χρήσιμο ο ιατρός να:
- κοιτάζει τακτικά προς την κάμερα,
- αφήνει τον ασθενή να ολοκληρώνει τη σκέψη του,
- αποφεύγει να κοιτάζει συνεχώς σε δεύτερη οθόνη,
- εξηγεί τι κάνει όταν στρέφεται εκτός κάμερας,
- χρησιμοποιεί σαφή γλώσσα,
- ελέγχει πως ο ασθενής έχει κατανοήσει.
Εάν, για παράδειγμα, ο ιατρός διαβάζει μια εξέταση σε άλλη οθόνη, μπορεί απλά να πει:
«Κοιτάζω αυτή τη στιγμή τα προηγούμενα αποτελέσματά σας.»
Έτσι μια κίνηση που διαφορετικά μπορεί να εκληφθεί ως αδιαφορία αποκτά σαφές κλινικό πλαίσιο.
Αξιοποιήστε όσα μπορείτε να παρατηρήσετε
Η τηλεϊατρική δεν προσφέρει πλήρη φυσική εξέταση. Η παρατήρηση όμως εξακολουθεί να έχει αξία.
Ανάλογα με το περιστατικό, μπορεί να αξιολογηθούν στοιχεία όπως:
- γενική εικόνα,
- αναπνευστική προσπάθεια,
- λόγος,
- επίπεδο εγρήγορσης,
- συμπεριφορά,
- κίνηση,
- εκφράσεις του προσώπου.
Σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται ο ασθενής μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες.
Χρειάζεται όμως προσοχή ώστε τα στοιχεία που παρατηρούνται μέσω βίντεο να μην αποκτούν μεγαλύτερη διαγνωστική βαρύτητα από αυτή που πραγματικά έχουν.
Οι οικιακές μετρήσεις μπορούν να βοηθήσουν, αλλά χρειάζονται αξιολόγηση
Ορισμένοι ασθενείς διαθέτουν:
- πιεσόμετρο,
- θερμόμετρο,
- παλμικό οξύμετρο,
- μετρητή γλυκόζης,
- ζυγαριά,
- wearable συσκευές.
Οι πληροφορίες αυτές μπορεί να είναι χρήσιμες, αρκεί η συσκευή να είναι κατάλληλη και ο ασθενής να γνωρίζει πώς χρησιμοποιείται σωστά.
Ο ιατρός πρέπει πάντοτε να αξιολογεί εάν μια μέτρηση είναι εύλογη και εάν επαρκεί για τη συγκεκριμένη κλινική απόφαση.
Εάν απαραίτητα δεδομένα δεν μπορούν να ληφθούν με αξιοπιστία, απαιτείται εξέταση με φυσική παρουσία.
6. Γνωρίστε πότε πρέπει να σταματήσει η τηλεϊατρική
Μια από τις σημαντικότερες δεξιότητες στην τηλεϊατρική είναι η αναγνώριση των ορίων της.
Φυσική αξιολόγηση μπορεί να απαιτείται όταν:
- υπάρχουν συμπτώματα που μπορεί να υποδηλώνουν επείγουσα κατάσταση,
- απαιτείται ουσιαστική φυσική εξέταση,
- δεν μπορούν να ληφθούν απαραίτητα ζωτικά σημεία,
- παραμένει σημαντική διαγνωστική αβεβαιότητα,
- η τεχνική ποιότητα δεν επιτρέπει ασφαλή αξιολόγηση,
- η κατάσταση του ασθενούς φαίνεται σοβαρότερη από την αναμενόμενη.
Η παραπομπή για φυσική εξέταση δεν αποτελεί αποτυχία της τηλεϊατρικής.
Αποτελεί σωστή κλινική απόφαση.
7. Ολοκληρώστε σωστά την τηλεσυνεδρία
Το τέλος μιας τηλεϊατρικής επίσκεψης χρειάζεται την ίδια προσοχή με το τέλος μιας φυσικής επίσκεψης.
Πριν ολοκληρωθεί η επικοινωνία πρέπει να είναι σαφή:
- η εκτίμηση του ιατρού,
- οι θεραπευτικές οδηγίες,
- τυχόν εξετάσεις,
- η συνέχεια της παρακολούθησης,
- ποια συμπτώματα απαιτούν άμεση επικοινωνία ή επείγουσα φροντίδα,
- πότε χρειάζεται φυσική επανεξέταση.
Ο ασθενής πρέπει επίσης να έχει χρόνο για ερωτήσεις.
Αντί για ένα απλό «τα καταλάβατε;», είναι συχνά πιο χρήσιμο να ζητηθεί να επαναλάβει συνοπτικά τα επόμενα βήματα.
Η τεκμηρίωση παραμένει εξίσου σημαντική
Η τηλεϊατρική δεν μειώνει τη σημασία του ιατρικού φακέλου.
Η συνεδρία πρέπει να καταγράφεται με την απαιτούμενη πληρότητα, περιλαμβάνοντας τις κλινικά σημαντικές πληροφορίες, τις αποφάσεις, τις οδηγίες και το follow-up σύμφωνα με τις ισχύουσες επαγγελματικές και κανονιστικές απαιτήσεις.
Όταν οι περιορισμοί της εξ αποστάσεως εξέτασης έχουν επηρεάσει την κλινική εκτίμηση, είναι επίσης σημαντικό αυτό να αποτυπώνεται κατάλληλα.
Η τηλεϊατρική πρέπει να διευκολύνει την πρόσβαση και όχι να δημιουργεί νέους αποκλεισμούς
Η εξ αποστάσεως φροντίδα μπορεί να μειώσει τις μετακινήσεις και να βελτιώσει την πρόσβαση για αρκετούς ασθενείς.
Δεν είναι όμως εξίσου εύκολη για όλους.
Η ηλικία, οι ψηφιακές δεξιότητες, η ποιότητα σύνδεσης, η αναπηρία και η πρόσβαση σε κατάλληλη συσκευή μπορούν να δημιουργήσουν σημαντικά εμπόδια. Γι’ αυτό και ο WHO δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην προσβασιμότητα των υπηρεσιών telehealth.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο εάν λειτουργεί η τεχνολογία.
Είναι εάν λειτουργεί για τον συγκεκριμένο ασθενή.
Ο καλός ιατρός στην τηλεϊατρική γνωρίζει πότε χρειάζεται το φυσικό ιατρείο
Η αποτελεσματική τηλεϊατρική δεν απαιτεί μια διαφορετική Ιατρική.
Οι βασικές αρχές παραμένουν ίδιες:
προσεκτική ακρόαση, σωστό ιστορικό, σαφής επικοινωνία, προστασία της εμπιστευτικότητας, κλινική κρίση και αναγνώριση της αβεβαιότητας.
Η τεχνολογία αλλάζει το περιβάλλον μέσα στο οποίο εφαρμόζονται αυτές οι δεξιότητες. Δεν τις αντικαθιστά.
Η πραγματική αξία της τηλεϊατρικής βρίσκεται στο να προσφέρει μια επιπλέον, ασφαλή και κατάλληλη οδό πρόσβασης στη φροντίδα, χωρίς να μετατρέπεται σε καθολικό υποκατάστατο της φυσικής εξέτασης.
