Όταν μια νέα επιδημία εμφανίζεται, η επιστημονική κοινότητα δεν έχει την πολυτέλεια να ξεκινήσει την έρευνα από το μηδέν. Η ανάπτυξη ενός εμβολίου, μιας διαγνωστικής εξέτασης ή μιας θεραπείας μπορεί να απαιτήσει χρόνια, ενώ ένας νέος παθογόνος παράγοντας μπορεί να εξαπλωθεί σε ολόκληρο τον κόσμο μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Γι’ αυτό ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) προσπαθεί να προετοιμάσει το έδαφος πριν από την επόμενη υγειονομική κρίση. Το ερώτημα είναι: ποια από τα χιλιάδες παθογόνα που μπορούν να προκαλέσουν νόσο στον άνθρωπο αξίζει να μπουν πρώτα στη λίστα της έρευνας;
Η απάντηση δεν είναι απλώς «ποιο είναι το πιο θανατηφόρο». Ο WHO χρησιμοποιεί μια διαδικασία αξιολόγησης κινδύνου, στο πλαίσιο του R&D Blueprint, ώστε οι περιορισμένοι πόροι για έρευνα και ανάπτυξη να κατευθύνονται σε παθογόνους παράγοντες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρή διεθνή υγειονομική κρίση. Δεν είναι πρόβλεψη της επόμενης πανδημίας.
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία που χρειάζεται να ξεκαθαρίσει ένας explainer είναι ότι η λίστα του WHO δεν αποτελεί πρόβλεψη για το ποιος ιός θα προκαλέσει την επόμενη πανδημία.
Ούτε σημαίνει ότι τα παθογόνα που βρίσκονται στη λίστα είναι τα μοναδικά επικίνδυνα.
Η λογική είναι διαφορετική: ο WHO προσπαθεί να εντοπίσει εκείνες τις ασθένειες για τις οποίες υπάρχει συνδυασμός υψηλού κινδύνου και σημαντικών κενών στην επιστημονική και ιατρική προετοιμασία.
Με απλά λόγια, η ερώτηση είναι περίπου: «Αν αυτό το παθογόνο προκαλούσε αύριο μια μεγάλη επιδημία, πόσο σοβαρό θα ήταν το πρόβλημα και πόσο καλά προετοιμασμένοι θα ήμασταν για να το αντιμετωπίσουμε;»
Τα δύο βασικά φίλτρα αξιολόγησης του WHO
Στην αξιολόγηση του WHO έχουν ιδιαίτερη σημασία δύο παράγοντες.
Πρώτον, η επιδημική δυναμική ενός παθογόνου. Δηλαδή, κατά πόσο μια ασθένεια έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει μεγάλες ή διεθνείς επιδημίες.
Δεύτερον, τα διαθέσιμα αντίμετρα. Υπάρχουν αποτελεσματικά εμβόλια; Υπάρχουν θεραπείες; Μπορεί η νόσος να διαγνωστεί γρήγορα και αξιόπιστα; Ή υπάρχουν σημαντικά κενά που θα δυσκόλευαν την αντιμετώπισή της σε μια έκτακτη κατάσταση;
Έτσι, ένας παθογόνος παράγοντας μπορεί να θεωρηθεί ιδιαίτερα σημαντικός για έρευνα όχι μόνο επειδή είναι επικίνδυνος, αλλά και επειδή δεν διαθέτουμε επαρκή εργαλεία για να τον αντιμετωπίσουμε.
Ποιοι ιοί βρίσκονται σήμερα στη λίστα του WHO
Στην τρέχουσα λίστα προτεραιοτήτων του WHO περιλαμβάνονται η COVID-19, ο αιμορραγικός πυρετός Crimean-Congo, η νόσος από τον ιό Ebola και η νόσος Marburg, ο πυρετός Lassa, οι MERS-CoV και SARS, οι νόσοι από Nipah και henipaviruses, ο πυρετός Rift Valley, ο Zika, καθώς και η περίφημη «Disease X».
Η παρουσία της COVID-19 στη λίστα έχει προφανή εξήγηση: η πανδημία έδειξε στην πράξη πόσο γρήγορα ένας αναπνευστικός ιός μπορεί να μετατραπεί σε παγκόσμια κρίση.
Άλλες ασθένειες, όπως ο Ebola και ο Marburg, συνδέονται με σοβαρή νόσηση και υψηλή θνητότητα, ενώ για ορισμένες από τις υπόλοιπες υπάρχει ανησυχία λόγω της δυνατότητας εξάπλωσης και των περιορισμένων διαθέσιμων αντιμέτρων.
Η λίστα, ωστόσο, δεν είναι στατική. Ο WHO την επανεξετάζει και την επικαιροποιεί όταν αλλάζουν τα επιστημονικά δεδομένα, οι ανάγκες δημόσιας υγείας ή η ίδια η μεθοδολογία αξιολόγησης.
Και τι ακριβώς κάνει ο WHO αφού επιλέξει τις προτεραιότητες;
Η διαδικασία δεν σταματά στη δημιουργία μιας λίστας.
Για κάθε προτεραιότητα, ο WHO επιδιώκει να οργανώσει ένα R&D roadmap: έναν οδικό χάρτη που προσδιορίζει τι χρειάζεται να γίνει σε επίπεδο έρευνας και ανάπτυξης.
Ο στόχος είναι να μη βρεθεί η επιστημονική κοινότητα, όταν ξεσπάσει μια νέα επιδημία, να ψάχνει από την αρχή για βασικά εργαλεία. Η προετοιμασία μπορεί να αφορά την ανάπτυξη και αξιολόγηση εμβολίων, θεραπειών και διαγνωστικών εργαλείων, αλλά και τη δημιουργία γνώσης και τεχνολογικών πλατφορμών που μπορούν να προσαρμοστούν γρήγορα σε έναν νέο παθογόνο παράγοντα.
Εδώ βρίσκεται και μια από τις σημαντικότερες ιδέες πίσω από το R&D Blueprint: δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε σήμερα ποιος ακριβώς θα είναι ο επόμενος ιός για να προετοιμαστούμε για αυτόν.
Το «Disease X» είναι ακριβώς αυτή η ιδέα
Το πιο παράξενο όνομα στη λίστα είναι και ίσως το πιο σημαντικό για να καταλάβει κανείς τη φιλοσοφία του WHO.
Το Disease X δεν είναι ένας συγκεκριμένος ιός ή μια συγκεκριμένη ασθένεια. Είναι ένας τρόπος να περιγραφεί το ενδεχόμενο μιας σοβαρής διεθνούς επιδημίας που θα προκληθεί από έναν παθογόνο παράγοντα ο οποίος σήμερα είναι άγνωστος ως αιτία ανθρώπινης νόσου.
Άρα, η προετοιμασία δεν μπορεί να αφορά μόνο τους ιούς που γνωρίζουμε ήδη.
Η λογική είναι να αναπτυχθούν οριζόντιες επιστημονικές και τεχνολογικές δυνατότητες που θα μπορούν να αξιοποιηθούν και όταν εμφανιστεί κάτι πραγματικά καινούργιο. Με αυτόν τον τρόπο, η έρευνα για τους γνωστούς παθογόνους παράγοντες λειτουργεί ταυτόχρονα ως προετοιμασία για τον άγνωστο.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα της λίστας. Ο WHO δεν προσπαθεί να προβλέψει ποιος θα είναι ο επόμενος πανδημικός ιός. Προσπαθεί να μειώσει τον χρόνο που θα χρειαστούμε για να αντιδράσουμε όταν αυτός εμφανιστεί.
