Η ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής βρίσκεται πλέον σταθερά στη συζήτηση γύρω από την ευεξία των ιατρών, το burnout και τις απαιτήσεις της ιατρικής εκπαίδευσης.
Η ιδέα είναι ελκυστική: ο ιατρός θα πρέπει να μπορεί να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις μιας δύσκολης επαγγελματικής πορείας και ταυτόχρονα να διαθέτει χρόνο για ύπνο, οικογένεια, σχέσεις, άσκηση, προσωπικά ενδιαφέροντα και ξεκούραση.
Η Ιατρική, όμως, δύσκολα χωρά σε ένα μοντέλο απόλυτης ισορροπίας.
Η εκπαίδευση μπορεί να περιλαμβάνει απαιτητικά ωράρια, εφημερίες, απρόβλεπτες καταστάσεις και σημαντική ευθύνη. Αργότερα, οι πιέσεις δεν εξαφανίζονται απαραίτητα. Απλώς αλλάζουν μορφή: κλινικό έργο, διοικητικές υποχρεώσεις, επιστημονική ενημέρωση, ιδιωτικό ιατρείο, ερευνητική ή ακαδημαϊκή δραστηριότητα και προσωπικές υποχρεώσεις διεκδικούν τον ίδιο περιορισμένο πόρο — τον χρόνο.
Ίσως λοιπόν το πρόβλημα δεν είναι πως οι ιατροί αποτυγχάνουν να πετύχουν το πολυσυζητημένο work-life balance.
Ίσως η ίδια η έννοια της «ισορροπίας» είναι υπερβολικά απλοϊκή για την πραγματικότητα μιας ιατρικής σταδιοδρομίας.
Η Ιατρική απαιτεί εντατική εκπαίδευση και διαρκή μάθηση
Η ανεξάρτητη άσκηση της Ιατρικής προϋποθέτει πολυετή εκπαίδευση, κλινική εμπειρία και σταδιακή ανάληψη μεγαλύτερης ευθύνης.
Αυτή η ένταση έχει λόγο ύπαρξης.
Η κλινική κρίση δεν αναπτύσσεται μόνο από τη θεωρητική γνώση. Διαμορφώνεται μέσα από την επαναλαμβανόμενη έκθεση σε πραγματικούς ασθενείς, την αβεβαιότητα, τα επείγοντα περιστατικά, τις δύσκολες αποφάσεις και τη συνεργασία με πιο έμπειρους συναδέλφους.
Και η εκπαίδευση δεν σταματά με την ολοκλήρωση της ειδικότητας.
Νέες θεραπείες, διαγνωστικές μέθοδοι, τεχνολογίες και επιστημονικά δεδομένα απαιτούν από τον ιατρό να παραμένει διαρκώς ενημερωμένος.
Η ίδια η έννοια της «ιατρικής πρακτικής» αποτυπώνει αυτή την πραγματικότητα: η εμπειρία συνεχίζει να εξελίσσει τον επαγγελματία.
Το ζητούμενο είναι αυτή η συνεχής προσπάθεια να παραμένει βιώσιμη σε βάθος χρόνου.
Η αναζήτηση της τελειότητας έχει κόστος
Πολλοί άνθρωποι που επιλέγουν την Ιατρική χαρακτηρίζονται από υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό τους.
Επιμονή, φιλοδοξία, υπευθυνότητα, ανταγωνιστικότητα και προσοχή στη λεπτομέρεια μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά πλεονεκτήματα.
Μπορούν όμως να δημιουργήσουν και μια παγίδα.
Ο ιατρός μπορεί να περιμένει από τον εαυτό του να είναι ταυτόχρονα:
- εξαιρετικός κλινικός,
- πλήρως ενημερωμένος επιστημονικά,
- διαθέσιμος στους ασθενείς,
- επιτυχημένος επαγγελματικά,
- καλός σύντροφος ή γονέας,
- συνεπής στην άσκηση και στη φροντίδα της υγείας του,
- κοινωνικά ενεργός,
- οικονομικά οργανωμένος,
- παραγωγικός σε έρευνα και εκπαίδευση.
Δεν είναι ρεαλιστικό όλα αυτά να βρίσκονται συνεχώς στο μέγιστο επίπεδο.
Σε διαφορετικές περιόδους της ζωής, κάτι αναπόφευκτα θα λαμβάνει περισσότερο χρόνο και κάτι λιγότερο.
Η λέξη «ισορροπία» ίσως δημιουργεί λανθασμένες προσδοκίες
Όταν μιλάμε για ισορροπία, η εικόνα που δημιουργείται είναι συχνά δύο πλευρές μιας ζυγαριάς που έχουν το ίδιο βάρος.
Η επαγγελματική και προσωπική ζωή όμως σπάνια λειτουργούν έτσι.
Κατά τη διάρκεια της ειδικότητας, η εργασία μπορεί να καταλαμβάνει πολύ μεγαλύτερο μέρος της ζωής. Σε άλλη περίοδο, οι οικογενειακές ανάγκες μπορεί να απαιτούν μεγαλύτερη προτεραιότητα. Αργότερα, ένας ιατρός μπορεί συνειδητά να μειώσει την κλινική του δραστηριότητα για να ασχοληθεί με διοίκηση, εκπαίδευση ή προσωπικούς στόχους.
Η σχέση επομένως δεν είναι στατική.
Γι’ αυτό ίσως έννοιες όπως η βιωσιμότητα, η ευελιξία και η ενσωμάτωση της επαγγελματικής και προσωπικής ζωής είναι περισσότερο χρήσιμες από την αναζήτηση μιας τέλειας ισορροπίας.
Ο στόχος δεν χρειάζεται να είναι το 50-50.
Χρειάζεται όμως οι απαιτήσεις της εργασίας να μη μετατρέπουν συστηματικά την προσωπική ζωή σε κάτι που απλώς περισσεύει.
Δεν φταίνε μόνο οι πολλές ώρες εργασίας
Η πίεση που βιώνει ένας ιατρός δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον αριθμό των ωρών εργασίας.
Δύο επαγγελματίες με παρόμοιο ωράριο μπορεί να βιώνουν εντελώς διαφορετικά την καθημερινότητά τους.
Σημαντικό ρόλο παίζουν:
- η δυνατότητα ελέγχου του προγράμματος,
- η προβλεψιμότητα του ωραρίου,
- οι εφημερίες,
- ο διοικητικός φόρτος,
- η επάρκεια προσωπικού,
- οι συνεχείς διακοπές,
- οι συναισθηματικές απαιτήσεις,
- η υποστήριξη της ομάδας,
- η κουλτούρα του οργανισμού,
- η δυνατότητα πραγματικής άδειας και αποσύνδεσης,
- η εργασία που συνεχίζεται μετά το τυπικό τέλος του ωραρίου.
Ένα απαιτητικό αλλά προβλέψιμο πρόγραμμα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι ευκολότερο στη διαχείριση από ένα μικρότερο αλλά διαρκώς μεταβαλλόμενο ωράριο.
Αντίστοιχα, η κλινική εργασία μπορεί να είναι δύσκολη αλλά ουσιαστική, ενώ οι ώρες διοικητικής εργασίας στο τέλος της ημέρας να επιβαρύνουν δυσανάλογα τον επαγγελματία.
Το burnout δεν είναι αποτυχία του ιατρού να οργανώσει σωστά τη ζωή του
Εδώ βρίσκεται και ένας από τους σημαντικότερους κινδύνους της συζήτησης για το work-life balance.
Εάν ο ιατρός εξαντλείται, είναι εύκολο η ευθύνη να μεταφερθεί αποκλειστικά στον ίδιο:
Δεν έβαλε σωστά όρια. Δεν διαχειρίστηκε καλά τον χρόνο. Δεν κοιμήθηκε αρκετά. Δεν ασκήθηκε.
Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.
Το burnout επηρεάζεται και από οργανωτικούς και συστημικούς παράγοντες:
- υπερβολικό φόρτο,
- ελλιπή στελέχωση,
- διοικητικές απαιτήσεις,
- περιορισμένη επαγγελματική αυτονομία,
- κακή οργάνωση,
- δυσλειτουργικές διαδικασίες,
- προβληματική εργασιακή κουλτούρα.
Η ατομική φροντίδα έχει αξία. Δεν μπορεί όμως να αντισταθμίζει επ’ αόριστον ένα μη βιώσιμο εργασιακό περιβάλλον.
Ο ιατρός δεν μπορεί να λύσει ένα συστημικό πρόβλημα μόνο με καλύτερο time management.
Κάθε φάση της ιατρικής καριέρας έχει διαφορετικές προτεραιότητες
Οι απαιτήσεις δεν παραμένουν ίδιες σε όλη τη σταδιοδρομία.
Άλλες ανάγκες έχει ένας ειδικευόμενος και άλλες ένας ιατρός που βρίσκεται πολλά χρόνια στην πράξη, έχει οικογένεια, διευθύνει μια ομάδα ή διατηρεί ιδιωτικό ιατρείο.
Μπορεί να υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες:
- η εκπαίδευση απαιτεί μεγαλύτερη προτεραιότητα,
- η οικογένεια χρειάζεται περισσότερο χρόνο,
- ένα ερευνητικό project απαιτεί προσωρινά μεγαλύτερη προσπάθεια,
- ο ιατρός επιλέγει να περιορίσει την κλινική δραστηριότητα,
- αυξάνονται οι διοικητικές ευθύνες,
- η προσωπική υγεία χρειάζεται να περάσει πρώτη.
Η αποδοχή αυτών των διαφορετικών φάσεων μπορεί να είναι περισσότερο ρεαλιστική από την προσδοκία πως κάθε τομέας της ζωής πρέπει να λειτουργεί ταυτόχρονα στο μέγιστο.
Η απαιτητική Ιατρική δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για κάθε επιβάρυνση
Το ότι η Ιατρική είναι ένα απαιτητικό επάγγελμα δεν σημαίνει πως κάθε δυσκολία είναι αναπόφευκτη.
Οι οργανισμοί και οι εκπαιδευτικές δομές μπορούν να περιορίσουν σημαντικό μέρος του περιττού φόρτου μέσα από:
- πιο προβλέψιμο προγραμματισμό,
- επαρκέστερη στελέχωση,
- καλύτερη διοικητική υποστήριξη,
- πραγματική δυνατότητα λήψης άδειας,
- καλύτερα σχεδιασμένα workflows,
- περιορισμό περιττής γραφειοκρατίας,
- mentoring,
- ψυχολογική υποστήριξη,
- περισσότερο ευέλικτες επαγγελματικές διαδρομές.
Το κρίσιμο είναι να γίνεται διάκριση μεταξύ της αναγκαίας έντασης που συνεπάγεται η ιατρική ευθύνη και της επιβάρυνσης που δημιουργείται απλώς από κακή οργάνωση.
Και ο ίδιος ο ιατρός χρειάζεται να θέτει όρια
Η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στον οργανισμό.
Ο ιατρός χρειάζεται σταδιακά να μάθει να αποφασίζει ποιες επαγγελματικές υποχρεώσεις έχουν πραγματική αξία.
Αυτό μπορεί να σημαίνει:
- να αρνηθεί ορισμένες πρόσθετες υποχρεώσεις,
- να αναθέσει σωστά εργασίες,
- να προστατεύσει χρόνο εκτός εργασίας,
- να χρησιμοποιήσει πραγματικά την άδειά του,
- να περιορίσει την άσκοπη διαθεσιμότητα,
- να επανεξετάσει δραστηριότητες που δεν προσφέρουν πλέον επαγγελματική ή προσωπική αξία.
Για ανθρώπους με υψηλό αίσθημα ευθύνης, το «όχι» μπορεί να είναι δύσκολο.
Κάθε νέο «ναι», όμως, αφαιρεί χρόνο από κάτι άλλο.
Η συνειδητή επιλογή αυτής της ανταλλαγής είναι πολύ πιο υγιής από την πεποίθηση πως όλα μπορούν να χωρέσουν.
Δεν υπάρχει μόνο ένας ορισμός επαγγελματικής επιτυχίας
Για έναν ιατρό, επιτυχία μπορεί να σημαίνει μια ακαδημαϊκή καριέρα.
Για άλλον, ένα ισχυρό ιδιωτικό ιατρείο.
Για κάποιον τρίτο, μικρότερος αριθμός ωρών εργασίας ώστε να έχει περισσότερο χρόνο για την οικογένειά του.
Άλλος μπορεί να επιλέξει την έρευνα, τη διοίκηση, την επιχειρηματικότητα ή την εκπαίδευση.
Καμία από αυτές τις επιλογές δεν αποτελεί από μόνη της μεγαλύτερη ή μικρότερη αφοσίωση στην Ιατρική.
Μια βιώσιμη σταδιοδρομία προϋποθέτει σε μεγάλο βαθμό ο ίδιος ο επαγγελματίας να προσδιορίσει τι θεωρεί επιτυχία στη δική του ζωή.
Ο στόχος δεν είναι η τελειότητα αλλά η βιωσιμότητα
Η Ιατρική πιθανότατα δεν θα προσφέρει ποτέ τέλεια συμμετρία ανάμεσα στην εργασία και την προσωπική ζωή.
Ούτε χρειάζεται κάθε φάση της καριέρας να την προσφέρει.
Το πιο ρεαλιστικό ζητούμενο είναι μια επαγγελματική ζωή που παραμένει ουσιαστική χωρίς να καθιστά την υπόλοιπη ζωή μόνιμα μη βιώσιμη.
Θα υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες η εργασία θα παίρνει περισσότερο χρόνο. Χρειάζεται όμως να υπάρχουν και περίοδοι ανάκαμψης, επανασύνδεσης με προσωπικές προτεραιότητες και δυνατότητας αναπροσαρμογής της επαγγελματικής πορείας.
Ίσως λοιπόν το work-life balance να μην πρέπει να εγκαταλειφθεί ως έννοια.
Χρειάζεται όμως να πάψει να αντιμετωπίζεται ως μια τέλεια εξίσωση.
Για τον ιατρό, ένας πολύ πιο χρήσιμος στόχος είναι να διαθέτει αρκετή αυτονομία, ευελιξία και υποστήριξη ώστε η καριέρα του να μπορεί να διαρκέσει για δεκαετίες χωρίς η ζωή εκτός Ιατρικής να αποτελεί διαρκώς το τίμημά της.
