Η ρομποτική και η Τεχνητή Νοημοσύνη αποκτούν ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στην Ιατρική, επηρεάζοντας ήδη πεδία όπως η χειρουργική, η εκπαίδευση των ιατρών, η αποκατάσταση, η υποστήριξη ηλικιωμένων και η εξατομικευμένη φροντίδα.
Οι δυνατότητες, αλλά και οι προϋποθέσεις για την ασφαλή ενσωμάτωση των νέων τεχνολογιών στην κλινική πράξη, βρέθηκαν στο επίκεντρο εκδήλωσης με θέμα «Ρομποτική στην Ιατρική και την Αποκατάσταση», που διοργάνωσε ο Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης στο πλαίσιο της 90ής Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης.
Οι ομιλητές ανέδειξαν εφαρμογές που ήδη αλλάζουν την καθημερινή ιατρική πράξη, αλλά και ζητήματα που παραμένουν κρίσιμα: την εκπαίδευση των ιατρών, την προστασία των δεδομένων, την ανθρώπινη εποπτεία και την αποσαφήνιση της ευθύνης σε περίπτωση ιατρικού ή τεχνικού σφάλματος.
Τηλεχειρουργική από απόσταση 8.000 χιλιομέτρων
Στην εξέλιξη της τηλεχειρουργικής αναφέρθηκε ο καθηγητής Ουρολογίας και διευθυντής της Ουρολογικής Κλινικής του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Πατρών, Ευάγγελος Λιάτσικος.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα παρουσίασε την πρώτη διακρατική ρομποτικά υποβοηθούμενη ριζική προστατεκτομή, την οποία πραγματοποίησε ο ίδιος από την Κίνα σε ασθενή που βρισκόταν στην Αθήνα, με απόσταση περίπου 8.000 χιλιομέτρων ανάμεσα στον χειρουργό και τον ασθενή.
Όπως εξήγησε, η βασική διαδικασία δεν διαφέρει ουσιαστικά από μια συμβατική ρομποτική επέμβαση, καθώς και στις δύο περιπτώσεις ο χειρουργός χειρίζεται τους ρομποτικούς βραχίονες μέσω ειδικού σταθμού.
Η σημαντική διαφορά είναι πως η τεχνολογία επικοινωνίας σε πραγματικό χρόνο επιτρέπει πλέον ο χειρισμός του συστήματος να πραγματοποιείται από μεγάλη απόσταση.
Απαραίτητη η ασφαλής σύνδεση και η τοπική ιατρική ομάδα
Η τηλεχειρουργική, ωστόσο, προϋποθέτει συγκεκριμένες δικλίδες ασφαλείας.
Σύμφωνα με τον κ. Λιάτσικο, απαιτείται:
- ασφαλής και αξιόπιστη σύνδεση,
- εξειδικευμένη ιατρική ομάδα δίπλα στον ασθενή,
- δυνατότητα άμεσης ανάληψης της επέμβασης σε περίπτωση διακοπής της επικοινωνίας,
- πλήρης ενημέρωση και συναίνεση του ασθενούς.
Η παρουσία έμπειρης χειρουργικής ομάδας στον χώρο όπου βρίσκεται ο ασθενής είναι κρίσιμη, ώστε να μπορεί να συνεχιστεί η επέμβαση εάν προκύψει οποιοδήποτε τεχνικό πρόβλημα.
Από την τηλεχειρουργική στην τηλεκπαίδευση
Ο κ. Λιάτσικος επισήμανε πως η τηλεχειρουργική μπορεί να έχει σημαντική αξία και πέρα από την ίδια την επέμβαση.
Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την υποστήριξη ιατρών σε απομακρυσμένες περιοχές όπου δεν υπάρχει διαθέσιμη εξειδικευμένη εμπειρία, αλλά και για την εκπαίδευση νέων χειρουργών.
«Εδώ δεν είναι μόνο τηλεχειρουργική, εδώ είναι και τηλεκπαίδευση», ανέφερε.
Η τεχνολογία μπορεί επομένως να μεταφέρει όχι μόνο τη χειρουργική πράξη αλλά και την εξειδικευμένη γνώση σε σημεία όπου αυτή δεν είναι άμεσα διαθέσιμη.
Επόμενο βήμα η μεγαλύτερη αυτοματοποίηση
Αναφερόμενος στην περαιτέρω εξέλιξη της ρομποτικής, ο καθηγητής σημείωσε πως η αυτοματοποίηση των χειρουργικών επεμβάσεων αναμένεται να αποτελέσει ένα από τα επόμενα βήματα.
Ήδη, όπως ανέφερε, πραγματοποιούνται δοκιμές ανθρωποειδών ρομποτικών συστημάτων.
Ωστόσο, εκτίμησε πως ο ιατρός δεν πρόκειται να αντικατασταθεί, αλλά πως ο ρόλος του θα μεταβληθεί καθώς οι τεχνολογίες αποκτούν περισσότερες δυνατότητες.
«Ανά πενταετία θα βλέπουμε μεγάλες ανατροπές», σημείωσε.
Ψηφιακοί βοηθοί και κοινωνικά ρομπότ
Στις εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης στην Υγεία και στην καθημερινότητα αναφέρθηκε ο καθηγητής Ιατρικής Φυσικής και Πληροφορικής στην Ιατρική Εκπαίδευση του ΑΠΘ και διευθυντής του Εργαστηρίου Ιατρικής Φυσικής και Ψηφιακής Καινοτομίας, Παναγιώτης Μπαμίδης.
Όπως ανέφερε, η τεχνολογία μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της αυτονομίας και της ποιότητας ζωής των ηλικιωμένων.
Στο μέλλον αναμένεται να αναπτυχθούν περισσότερο προσωπικοί ψηφιακοί βοηθοί, προσαρμοσμένοι στις ανάγκες κάθε χρήστη.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα κοινωνικά ρομπότ, τα οποία μέσω της AI μπορούν να:
- αναγνωρίζουν πρόσωπα,
- χρησιμοποιούν το όνομα του χρήστη,
- προσαρμόζουν την επικοινωνία τους.
Οι απαντήσεις της AI δεν πρέπει να θεωρούνται απόλυτα αξιόπιστες
Ο κ. Μπαμίδης υπογράμμισε πως οι απαντήσεις των συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης δεν πρέπει να θεωρούνται απόλυτα αξιόπιστες, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ζητήματα Υγείας.
Σε κρίσιμα θέματα απαιτείται επιβεβαίωση από ιατρό ή άλλο κατάλληλο ειδικό.
Αναφέρθηκε επίσης στη δυνατότητα η AI να υποστηρίζει στο μέλλον τη συνταγογράφηση, παρέχοντας προτάσεις στον ιατρό, χωρίς όμως να υποκαθιστά την τελική ανθρώπινη απόφαση.
«Δεν χρειάζεται να γίνουν πληροφορικοί οι γιατροί», ανέφερε, επισημαίνοντας όμως την ανάγκη εκπαίδευσης των ιατρών στη χρήση των νέων τεχνολογιών και προσαρμογής των προγραμμάτων σπουδών.
Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε και στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία επιτρέπει την επικοινωνία ανθρώπου και μηχανής μέσω φυσικής γλώσσας.
Όπως τόνισε, σε κρίσιμες περιπτώσεις ο άνθρωπος πρέπει να διατηρεί τον τελικό έλεγχο και την τελική απόφαση.
Η ρομποτική ενισχύει την ακρίβεια και παράγει πολύτιμα δεδομένα
Στη συμβολή της ρομποτικής χειρουργικής στην ακρίβεια των επεμβάσεων, στην εκπαίδευση και στις μεταμοσχεύσεις αναφέρθηκε ο καθηγητής Ιατρικής και διευθυντής της Χειρουργικής Κλινικής Μεταμοσχεύσεων ΑΠΘ, Γεώργιος Τσουλφάς.
Όπως σημείωσε, στα βασικά πλεονεκτήματα της ρομποτικής περιλαμβάνονται:
- μεγαλύτερη ακρίβεια στις κινήσεις,
- μεγαλύτερη σταθερότητα,
- καλύτερη εικόνα του χειρουργικού πεδίου.
Ιδιαίτερη σημασία, σύμφωνα με τον ίδιο, έχουν τα δεδομένα που παράγονται κατά τη διάρκεια μιας ρομποτικής επέμβασης.
Τα δεδομένα αυτά μπορούν να αξιοποιηθούν για την εκπαίδευση και τη βελτίωση της χειρουργικής πρακτικής.
Όπως επισήμανε, ένα από τα σημαντικότερα οφέλη τόσο της ρομποτικής όσο και της AI είναι ακριβώς η παραγωγή και η ποιότητα των δεδομένων.
Η ρομποτική στις μεταμοσχεύσεις
Στον τομέα των μεταμοσχεύσεων, η σημαντικότερη μέχρι σήμερα συμβολή της ρομποτικής αφορά, σύμφωνα με τον κ. Τσουλφά, την ανάρρωση του ασθενούς.
Οι μικρότερες τομές και το μικρότερο χειρουργικό τραύμα μπορούν να διευκολύνουν την αποκατάσταση.
Η τεχνολογία μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη αξία στις μεταμοσχεύσεις από ζώντες δότες νεφρού και ήπατος, καθώς η ελάχιστα επεμβατική χειρουργική μπορεί να συμβάλει στην ταχύτερη ανάρρωση του δότη.
«Πρώτα μαθαίνεις χειρουργική και μετά το ρομπότ»
Ο καθηγητής υπογράμμισε πως η ρομποτική δεν αντικαθιστά τον χειρουργό.
«Το ρομπότ θα βελτιώσει αυτά που μπορεί να κάνει ο χειρουργός», ανέφερε.
Όπως τόνισε, η γνώση των βασικών αρχών της χειρουργικής και της ανατομίας προηγείται πάντα της εκπαίδευσης στη χρήση της τεχνολογίας.
«Πρώτα πρέπει να μάθεις πως κάνεις ένα χειρουργείο και μετά να μάθεις πως να το κάνεις με το ρομπότ», σημείωσε.
Ποιος ευθύνεται σε μια τηλεχειρουργική επέμβαση;
Οι νέες τεχνολογίες δημιουργούν και νέα νομικά ερωτήματα.
Στις νομικές διαστάσεις της τηλεχειρουργικής αναφέρθηκε η δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω με ειδίκευση στην προστασία προσωπικών δεδομένων, Γιούλα Χατζηδημητρίου.
Όπως εξήγησε, η τηλεχειρουργική δημιουργεί ένα πιο σύνθετο μοντέλο από την παραδοσιακή σχέση ιατρού-ασθενούς.
Στη διαδικασία μπορεί να εμπλέκονται:
- ο χειρουργός,
- η τοπική ιατρική ομάδα,
- το ρομποτικό σύστημα,
- το λογισμικό,
- οι εταιρείες τεχνικής υποστήριξης,
- το τηλεπικοινωνιακό δίκτυο.
Αυτό επηρεάζει άμεσα και την αναζήτηση ευθύνης σε περίπτωση βλάβης.
Ιατρικό σφάλμα, τεχνική αστοχία ή πρόβλημα δικτύου;
Σύμφωνα με την κ. Χατζηδημητρίου, εάν το σφάλμα αφορά αποκλειστικά τους ιατρικούς χειρισμούς, θα εξεταστεί η ιατρική ευθύνη.
Εάν όμως η ζημιά οφείλεται σε πρόβλημα του τηλεπικοινωνιακού δικτύου, θα πρέπει να εξεταστεί η ευθύνη του παρόχου.
Αντίστοιχα, σε περίπτωση αστοχίας του ρομποτικού συστήματος ή του λογισμικού, μπορεί να διερευνηθεί η ευθύνη του κατασκευαστή ή των αντίστοιχων παρόχων.
Για τον λόγο αυτό, ιδιαίτερα κρίσιμη είναι η καταγραφή των τεχνικών δεδομένων της επέμβασης.
Χρειάζεται να μπορεί να διαπιστωθεί:
- ποια εντολή δόθηκε από τον ιατρό,
- πως ανταποκρίθηκε το σύστημα,
- εάν υπήρξε πρόβλημα στη σύνδεση,
- σε ποιο σημείο προέκυψε ενδεχόμενη αστοχία.
Κρίσιμη η ενημερωμένη συναίνεση του ασθενούς
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ενημέρωση του ασθενούς πριν από μια τηλεχειρουργική επέμβαση.
«Μια απλή υπογραφή δεν αρκεί», επισήμανε η κ. Χατζηδημητρίου.
Ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει:
- τους πιθανούς κινδύνους,
- το ενδεχόμενο τεχνικής αστοχίας,
- τι προβλέπεται σε περίπτωση διακοπής της σύνδεσης,
- πως μπορεί να γίνει μετάβαση από τη ρομποτική στη συμβατική χειρουργική εάν χρειαστεί.
Παράλληλα, η τηλεχειρουργική δημιουργεί και ζητήματα διασυνοριακής ευθύνης, καθώς ο χειρουργός και ο ασθενής μπορεί να βρίσκονται σε διαφορετικές χώρες.
Η πρόσβαση στην τεχνολογία παραμένει ζητούμενο
Όπως επισημάνθηκε στην εκδήλωση, η περαιτέρω ανάπτυξη της ρομποτικής αποτελεί σημαντική κατεύθυνση για την Ιατρική.
Για την Ελλάδα, όμως, παραμένει και το ζήτημα της διεύρυνσης της πρόσβασης στις σχετικές τεχνολογίες, καθώς οι ρομποτικές πλατφόρμες δεν είναι διαθέσιμες σε όλα τα δημόσια νοσοκομεία.
Η ενσωμάτωσή τους στην καθημερινή κλινική πράξη αναμένεται να επηρεάσει όχι μόνο τον τρόπο πραγματοποίησης των επεμβάσεων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα εκπαιδεύονται οι νέοι χειρουργοί.
Η τεχνολογική εξέλιξη, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τον εξοπλισμό.
Όπως προκύπτει από τη συζήτηση, η πραγματική πρόκληση είναι η παράλληλη ανάπτυξη εκπαίδευσης, ασφαλών διαδικασιών, προστασίας δεδομένων, σαφούς κατανομής ευθύνης και ανθρώπινης εποπτείας, ώστε η ρομποτική και η AI να λειτουργούν ως εργαλεία ενίσχυσης της ιατρικής πράξης και όχι ως υποκατάστατό της.
